به وديعت نهاده است . تحوّلاتى كه اين دين فطرت در طول تاريخ داشته ، فقط مربوط به فروع جزئى احكام بوده است كه از تنوّع موقعيّتهاى حيات انسانى در جوامع مختلف سرچشمه گرفته است . و اصول و مبادى كلى كه متن دين الهى را تشكيل مىدهند ، همواره در طول تاريخ متّحد بوده‌اند . بنا بر اين ، از نظر ما ، مبناى وحدت امّت اسلامى مستند به همان دين فطرى انسانى است كه همهء پيامبران الهى آن را به بشريّت تبليغ نموده و متن كامل آن پس از حضرت « نوح » و پيامبران پيشين بوسيله حضرت ابراهيم خليل عليه السلام ابلاغ شده و يهود و مسيحيت نيز خود را وابسته به آن مىدانند . اركان و اجزاء اصلى دين فطرت كه ملت اسلامى بايد آنها را دارا باشد ، از دو طريق اثبات مىشود : الف : 1 - قرآن مجيد كه حاوى اثبات توحيد خالص ( اعتقاد به يگانگى خداوند و شريك نداشتن او به طور مطلق و لزوم اعتقاد به صفات كمالى خداوند و سلب صفات نقص و وابستگى از خداوند ) مىباشند . 2 - معاد و ابديّت كه بدون آن دو حيات انسانها در اين دنيا قابل تفسير و توجيه قانع كننده نمىباشد . ( 1 ) 3 - نياز بشر به پيامبران كه حقائق فوق حواس و عقل او را در وصول به كمال واقعى - كه هدف زندگى او در اين دنياست به او آموزش دهند . اين نياز فقط با بعثت پيامبران و اوصيائى كه بعد از پيامبران كار تبليغ را ادامه مىدهند ، مرتفع خواهد شد . 4 - عبادتها و تكاليفى كه براى برقرارى رابطهء كشش به بارگاه خداوندى ضرورت دارند ، مانند نماز و حج . 5 - انجام دادن كارهاى نيك بطور عام ، كه ضرورىترين آنها همانا كوشش براى برآوردن نيازهاى مادّى و معنوى معقول مردم مىباشد . ب : اين اصول و اركان و اجزاء اصلى دين فطرت از راه عقل سليم نيز به خوبى اثبات شده و در كتب فلسفى و كلامى مشروحا مورد تحقيق قرار گرفته‌اند . اين اصول و اركان و اجزاء از يك وحدت عالى در به فعليّت رسانيدن استعدادهاى آدمى برخوردارند كه همان دين فطرت است كه خداوند بر حضرت ابراهيم خليل اللَّه عليه السلام وحى فرموده است . ( 2 ) * ( وَجاهِدُوا فِي الله حَقَّ جِهادِه هُوَ اجْتَباكُمْ وَما جَعَلَ ) *

--> ( 1 ) ممكن است اين سؤال مطرح شود كه مردمى كه بدون اعتقاد به معاد و ابديت زندگى مىكنند ، مثل ماديون و وچارواكها و ديگران ، چگونه حيات خود را توجيه مىكنند در پاسخ ، بايد گفت اولا نمىتوان طرز تفكر مردم معمولى را بطور عام در همه احوال و خصوصيات تصديق كرد و ما هنوز شاهد نظريات ويرانگر خود محورىها در همهء صحنه‌هاى بشرى هستيم و فساد فراگير اغلب جوامع را مشاهده مىكنيم . همچنان كه بردگى را در اعصار گذشته به عنوان يك پديدهء اصيل و پذيرفته شده اجتماعى مىديديم كه امروز بطلان آن ثابت شده است ، به همين نحو ، ممكن است ، بسيارى توجيه‌ها ، در آينده باطل شوند . ثانيا ، هيچ يك از اصول و قوانين اخلاق و فضيلت بر مبناى مقررات اجتماعى ، قابل دفاع هميشگى نيستند . چون نمىتوان تنها هدف اخلاق و فضيلت را « اصلاح نظام زندگى دنيوى » تعيين كرد ، زيرا در برابر اصالت قوه و منفعت گرايى و تكاپو براى بقا كه زندگى منهاى ابديت بر آن استوار شده ، اگر اخلاق و فضيلت نتيجه خود را در ابديت مطرح نكند و فقط به عنوان وسيله اى براى نظم زندگى دنيوى تلقى گردد ، امرى اعتبارى و نسبى و متغير خواهد بود و نمىتواند آن همه انسانهاى شريف و با عظمت تاريخ را جلب نمايد كه به قول « كانت » ، تكليف را فقط به خاطر اين كه انسان داراى وجدان است انجام بدهند . ثالثا ، مكتبهائى كه ابديت را بطور صريح و مستقيم مطرح نمىكنند ، اگر مفاهيمى را عرضه مىدارند كه از نظر مطلق بودن ، حس مطلق گرائى وجود را اشباع مىكنند ، در واقع از همان ابديت سخن مىگويند كه به شكلى ديگر مطرح شده است . مثلا مفهوم نيروانا در مكتب بودائى ، كه انسان پس از زندگى دنيوى به آن مىرسد و داراى تجرد از ماده و فراسوى محدوديتهاى زمان و مكان و حركت مادى است ، در واقع ، اين همان مفهوم ابديت است ، حتى مفاهيمى مثل انسان ، كمال ، ترقى در افكار انديشمندان گاه به قدرى از مطلق بودن اشباع مىشود كه نه تنها حس ابديت گرايى انسان را ارضاء مىكند ، بلكه آن مطلق را تا حد خدائى نيز مىرساند . رابعا ، مشاهدهء وابستگىهاى قانونى كه در همه اجزاء و روابط جهان و انسان وجود دارد ، مىتواند به اين نتيجه منجر شود كه اگر يك ابديت واقعى براى اين هستى وجود نداشته باشد ، وابستگىها قابل فهم نهائى نخواهند بود . اين نكته بايد مورد توجه قرار گيرد كه هر انسانى كه معتقد به وجود خدا باشد ، قطعا معاد و ابديت را مىپذيرد ، زيرا خداوند حكيم و غنى مطلق ، جهانى را بدون حكمت عاليه كه ما فوق خور و خواب و شهوات و غضبها است ، بوجود نمىآورد . خامسا ، اين همه استعدادها كه در نهاد انسانى بوجود آمده است ، نمىتواند بيهوده و هدر و خطا يا تصادف طبيعت محسوب شود ، زيرا هيچ يك از آن استعدادها و به فعليت رسيدن آنها بدون قانون و هدف قابل تصور نيست . بنا بر اين ، بدان جهت كه در اين زندگى دنيوى مقدار بسيار ناچيزى از آن استعدادها شكوفا مىشود ، لذا بايد ابديتى وجود داشته باشد كه آن همه استعدادها شكوفا شوند و مطابق قانون به فعليت برسند . ( 2 ) براى اطلاع از نظر قرآن در اين موارد پنج گانه ، نگاه كنيد به ترتيب به آيهء 79 سوره الاسراء ، آيهء 26 سوره بقره ، آيهء 47 سورهء يونس ، آيهء 36 سورهء النحل ، آيهء 15 سورهء الاسراء ، آيهء 26 سورهء الحديد ، آيهء 40 سورهء ابراهيم ، آيهء 26 سورهء الحج ، و آيهء 73 سورهء الانبياء .